Chcą przedłużyć listopadowy weekend. ZUS może odebrać im pieniądze

Listopadowy układ kalendarza sprzyja przedłużaniu wolnego. Święto Niepodległości przypada w 2026 roku w środę, a dwa kolejne dni robocze można połączyć z weekendem. Daje to pięć dni wolnych od pracy, pod warunkiem uzyskania urlopu albo innego zgodnego z prawem zwolnienia z obowiązków zawodowych.

Problem pojawia się wtedy, gdy zamiast urlopu pracownik decyduje się na L4, mimo że nie jest niezdolny do pracy. Taka praktyka może zostać zakwestionowana zarówno w ramach kontroli prawidłowości orzekania o niezdolności do pracy, jak i sprawdzania sposobu wykorzystywania zwolnienia. Konsekwencje mogą dotyczyć nie tylko wypłaty świadczeń, ale również relacji z pracodawcą.

Samo wystawienie L4 w okresie poprzedzającym długi weekend nie oznacza jednak żadnego naruszenia prawa. Pracownicy chorują niezależnie od kalendarza, a termin zwolnienia nie przesądza o jego zasadności. Znaczenie mają rzeczywisty stan zdrowia oraz okoliczności korzystania ze zwolnienia.

Nowe uprawnienia kontrolerów ZUS. Co zmieniło się w przepisach?

Od 13 kwietnia 2026 roku obowiązują regulacje doprecyzowujące sposób przeprowadzania kontroli zwolnień lekarskich. Kontrolerzy uzyskali wyraźnie określone uprawnienia umożliwiające między innymi ustalenie tożsamości osoby kontrolowanej. Przepisy regulują również pozyskiwanie informacji potrzebnych do oceny prawidłowości korzystania ze zwolnienia.

Do najważniejszych uprawnień należą:

• Legitymowanie osoby kontrolowanej w celu potwierdzenia jej tożsamości.
• Wstęp do miejsca przeprowadzania kontroli na zasadach określonych w ustawie.
• Uzyskiwanie informacji od osoby kontrolowanej i płatnika składek.
• Pozyskiwanie informacji od lekarza leczącego w ustawowo dopuszczonym zakresie.
• Dokumentowanie ustaleń kontroli w protokole, który może stanowić dowód w postępowaniu dotyczącym prawa do świadczenia.

Kontrola musi być prowadzona z poszanowaniem prywatności pracownika i w sposób proporcjonalny do jej celu. Nowe przepisy nie oznaczają nieograniczonego prawa do przeszukiwania mieszkania ani żądania ujawnienia szczegółów choroby. Kontroler nie może wymagać od pracownika informacji o jego stanie zdrowia lub przyczynie niezdolności do pracy.

Algorytmy i analiza danych pomagają identyfikować podejrzane L4

Tradycyjna kontrola polegająca na sprawdzeniu pracownika pod wskazanym adresem nie jest jedynym sposobem weryfikowania absencji chorobowej. Na rynku funkcjonują rozwiązania analityczne wykorzystywane przez podmioty zajmujące się kontrolą zwolnień. Pomagają one identyfikować powtarzalne wzorce, które mogą wymagać bliższego sprawdzenia.

W rozmowie z portalem Forsal Mikołaj Zając, prezes firmy Conperio, zwraca uwagę na rosnące znaczenie analizy danych i algorytmów. Narzędzia te mogą wspierać typowanie przypadków do kontroli, szczególnie w przedsiębiorstwach zatrudniających dużą liczbę pracowników. Nie oznacza to jednak, że sam system informatyczny może przesądzić o niewłaściwym wykorzystaniu zwolnienia.

W praktyce uwagę może zwracać między innymi regularne korzystanie z krótkich zwolnień w podobnych terminach. Powtarzalność takich sytuacji nie jest jednak dowodem nadużycia. Decyzja dotycząca prawa do świadczenia musi opierać się na ustalonych okolicznościach i obowiązujących przepisach.

Co można robić na zwolnieniu lekarskim, a czego nie wolno?

Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych w kwietniu było doprecyzowanie pojęcia aktywności niezgodnej z celem zwolnienia lekarskiego. Chodzi o działania, które utrudniają albo wydłużają leczenie lub rekonwalescencję. Ustawodawca wyraźniej wskazał też wyjątki dotyczące zwykłych czynności codziennych oraz czynności incydentalnych wymuszonych istotnymi okolicznościami.

Przykładowe sytuacje wyglądają następująco:

• Zakupy podstawowej żywności lub leków mogą być dopuszczalne, jeśli są uzasadnione codziennymi potrzebami.
• Wizyta u lekarza, badania lub rehabilitacja są czynnościami związanymi z leczeniem.
• Spacer może być zgodny z celem zwolnienia, jeżeli nie koliduje ze stanem zdrowia i zaleceniami lekarza.
• Praca zarobkowa co do zasady prowadzi do utraty prawa do zasiłku, z ustawowym wyjątkiem dla określonych czynności incydentalnych wymaganych istotnymi okolicznościami.
• Wyjazd turystyczny może stanowić podstawę do zakwestionowania świadczenia, jeżeli jego charakter jest sprzeczny z celem L4.
• Remont mieszkania, ciężkie prace fizyczne czy inne obciążające zajęcia mogą zostać uznane za działania utrudniające rekonwalescencję.

Ostateczna ocena zależy od konkretnego przypadku. Inne ograniczenia mogą dotyczyć osoby z urazem kręgosłupa, a inne pracownika leczącego się z powodu schorzenia wymagającego aktywności na świeżym powietrzu. Dlatego znaczenie mają dokumentacja medyczna i rzeczywisty przebieg leczenia.

Kontrola nie zastała pracownika w domu. Czy ZUS odbierze zasiłek?

Brak pracownika pod adresem wskazanym na zwolnieniu lekarskim nie oznacza automatycznej utraty prawa do pieniędzy. Osoba kontrolowana może mieć uzasadniony powód nieobecności, na przykład wizytę lekarską, konieczność wykupienia leków lub wykonania innych niezbędnych czynności. Okoliczności takiej sytuacji powinny zostać wyjaśnione.

ZUS wskazuje, że w przypadku nieobecności pracownika kontrolę należy w miarę możliwości ponowić. Sam fakt niezastania chorego nie wystarcza do uznania, że zwolnienie było wykorzystywane nieprawidłowo. Istotne jest ustalenie, gdzie przebywała osoba kontrolowana i dlaczego opuściła miejsce pobytu.

Pracownik powinien również pamiętać o obowiązku aktualizowania adresu pobytu w okresie zwolnienia lekarskiego. Jeżeli miejsce pobytu ulega zmianie, trzeba zawiadomić o tym ZUS i płatnika składek w przewidzianym przepisami terminie. Pozwala to uniknąć problemów podczas kontroli i doręczania korespondencji.

Ile pieniędzy można stracić za niewłaściwe wykorzystanie zwolnienia?

W przypadku stwierdzenia pracy zarobkowej lub aktywności niezgodnej z celem zwolnienia pracownik może utracić prawo do zasiłku chorobowego za cały okres objęty danym L4. Nie jest to nowa sankcja wprowadzona dopiero w 2026 roku. Nowelizacja doprecyzowała przede wszystkim przesłanki jej stosowania.

Wysokość straty zależy między innymi od długości zwolnienia i podstawy wymiaru świadczenia. W przypadku dłuższej niezdolności do pracy konsekwencje finansowe mogą sięgać kilku tysięcy złotych. Jeżeli świadczenie zostało już wypłacone, ZUS może dochodzić zwrotu nienależnie pobranych pieniędzy, gdy spełnione są ustawowe warunki.

Kontrolowany pracownik nie jest przy tym pozbawiony możliwości obrony. Może zgłosić zastrzeżenia do protokołu kontroli w terminie siedmiu dni od jego otrzymania i przedstawić dowody. Od decyzji ZUS dotyczącej prawa do zasiłku przysługuje odwołanie do sądu, które co do zasady należy złożyć w ciągu miesiąca od otrzymania decyzji.

Kolejne zmiany w L4 od stycznia 2027 roku

Reforma systemu zwolnień lekarskich została rozłożona na etapy. Część przepisów dotyczących kontroli zaczęła obowiązywać w styczniu 2026 roku, kolejne weszły w życie w kwietniu. Następny etap zmian ustawodawca przewidział na 1 stycznia 2027 roku.

Oznacza to, że osoby korzystające z L4 już teraz podlegają doprecyzowanym zasadom kontroli. Nie należy więc traktować listopadowego długiego weekendu jako okresu, w którym nowe przepisy dopiero mają wejść w życie. Obowiązują one od kilku miesięcy.

Najważniejsza zasada pozostaje niezmienna: zwolnienie lekarskie ma służyć odzyskaniu zdolności do pracy. Próba wykorzystania go zamiast urlopu może skończyć się utratą pieniędzy, a w poważniejszych przypadkach również konsekwencjami w zatrudnieniu.