Orunia i Stare Szkoty pod szczególną ochroną. Dlaczego właśnie teraz zapadła taka decyzja?

Historyczne południowe przedmieście Gdańska zyskało najlepszą formę ochrony konserwatorskiej. To decyzja, która ma zachować unikalny charakter Oruni i Starych Szkotów, a jednocześnie uporządkować przyszłe inwestycje oraz prowadzone tu prace remontowe.

Orunia i Stare Szkoty wpisane do rejestru zabytków. Historyczne przedmieście Gdańska pod ochroną

Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał do rejestru zabytków historyczne przedmieście południowe Gdańska, obejmujące układ urbanistyczny Oruni wraz z reliktami dawnych układów ruralistycznych Oruni i Starych Szkotów. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności, dlatego ochrona obowiązuje już teraz.

Nie jest to jednak początek całej sprawy. Postępowanie dotyczące wpisu rozpoczęło się jeszcze w 2023 roku. W 2024 roku wydano pierwszą decyzję o objęciu tego obszaru ochroną, jednak po odwołaniu jednej ze stron została ona uchylona przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i skierowana do ponownego rozpatrzenia. Efektem ponownej analizy jest obecne rozstrzygnięcie, które utrzymuje zasadniczy zakres ochrony, jednocześnie wprowadzając korekty dotyczące granic wpisu. Zdaniem konserwatora właśnie ten fragment Gdańska zachował wyjątkowo czytelny historyczny układ przestrzenny, który mimo intensywnego rozwoju miasta oraz licznych przekształceń nie utracił swojego dawnego charakteru.

Co oznacza wpis do rejestru zabytków dla mieszkańców Oruni i Starych Szkotów?

Najbardziej odczuwalne zmiany dotyczą właścicieli nieruchomości, wspólnot mieszkaniowych oraz inwestorów. Od tej pory wszystkie prace mogące wpłynąć na wygląd historycznego układu przestrzennego będą wymagały uzgodnienia z Pomorskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków. Dotyczy to między innymi remontów elewacji, przebudowy budynków, termomodernizacji, wymiany stolarki okiennej, rozbudowy obiektów czy realizacji nowych inwestycji.

Ochrona obejmuje przede wszystkim historyczny układ urbanistyczny. Nie oznacza to, że mieszkańcy nie będą mogli prowadzić remontów. Każda większa ingerencja będzie jednak oceniana pod kątem zachowania historycznego charakteru tej części miasta. Nowe obowiązki obejmą zarówno właścicieli prywatnych domów, jak i wspólnoty mieszkaniowe zarządzające historycznymi kamienicami. Zmiany będą dotyczyć również inwestorów planujących nowe obiekty na terenie objętym wpisem.

Dlaczego właśnie Orunia została objęta ochroną konserwatorską?

Decyzję poprzedziła szczegółowa analiza historii rozwoju południowych przedmieść Gdańska. Oceniano między innymi zachowany układ ulic, historyczne podziały parcelacyjne, rozwój zabudowy, kompozycję zieleni oraz sposób kształtowania przestrzeni od średniowiecza do XX wieku. Korzenie Oruni i Starych Szkotów sięgają XII i XIII wieku. To właśnie wtedy rozwijały się kolejne osady położone wzdłuż dawnego szlaku handlowego Via Mercatorum, prowadzącego z południa Polski do Gdańska. Z biegiem czasu historyczny trakt przekształcił się w dzisiejszy Trakt św. Wojciecha, który do dziś stanowi jedną z najważniejszych osi komunikacyjnych tej części miasta. Równie istotnym elementem krajobrazu pozostaje Kanał Raduni, wytyczony równolegle do historycznego traktu. Przez stulecia wpływał na rozwój gospodarczy okolicy, napędzał młyny i tartaki oraz wyznaczał kierunki zabudowy.

Konserwator uznał, że mimo późniejszej urbanizacji historyczny układ przestrzenny jest nadal dobrze widoczny. Zachowały się charakterystyczne przebiegi ulic, dawne osie kompozycyjne oraz relikty układu wiejskiego, które pozwalają odczytać historię rozwoju tego fragmentu Gdańska.

Historyczna zieleń i zabudowa tworzą wyjątkowy krajobraz Oruni

O wartości zabytkowej Oruni decydują nie tylko budynki. Duże znaczenie ma również Park Oruński im. Emilii Hoene, którego początki sięgają XVI wieku. Dawny zespół dworsko parkowy przez wieki pozostawał najważniejszym założeniem zieleni na tym obszarze i do dziś zachował swój historyczny charakter. Integralną częścią chronionego układu są także historyczne place, przebieg ulic oraz zachowana kompozycja przestrzenna dawnej wsi Orunia. Nadal czytelne pozostają między innymi historyczne przebiegi ulic Żuławskiej i Smętnej, które prowadziły od centralnego placu dawnej osady. Na znaczeniu zyskuje również zabudowa z końca XIX i początku XX wieku. To właśnie wtedy Orunia zaczęła szybko się rozwijać jako robotnicze przedmieście Gdańska. Intensywna industrializacja doprowadziła do powstania licznych kamienic czynszowych, które do dziś tworzą charakterystyczny krajobraz dzielnicy.

Co istotne, podczas działań wojennych w 1945 roku znaczna część historycznej zabudowy Oruni nie została zniszczona w takim stopniu jak wiele innych części Gdańska. Dzięki temu zachował się autentyczny układ urbanistyczny, który obecnie został objęty ochroną.

Jakie zabytki znajdują się na chronionym obszarze?

Na terenie objętym wpisem znajduje się wiele obiektów, które już wcześniej posiadały indywidualny wpis do rejestru zabytków.

Są to między innymi:

• Kanał Raduni,
• Park Oruński im. Emilii Hoene wraz z dawnym dworem,
• dom właściciela Drukarni Gdańskiej,
• kościół pw. św. Jana Bosko,
• zespół domu podmiejskiego z kuźnią,
• kościół pw. św. Ignacego Loyoli,
• szaniec jezuicki.

W granicach wpisu znajdują się także dawny Ratusz Oruński przy ulicy Gościnnej, budynek stacji kolejowej Orunia oraz liczne historyczne kamienice z przełomu XIX i XX wieku. Ochrona obejmuje również główne osie komunikacyjne, w tym ponad trzykilometrowy odcinek Traktu św. Wojciecha, Plac Oruński oraz wiele historycznych ulic, między innymi Gościnną, Dworcową, Żuławską, Smętną, Sandomierską, Podmiejską, Małomiejską, Brzegi, Serbską, Rejtana, Przy Torze i Cienistą.

PKM Południe nie jest zagrożona

Jednym z najważniejszych pytań po ogłoszeniu decyzji była przyszłość Pomorskiej Kolei Metropolitalnej Południe. Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków zapewnia, że wpis do rejestru zabytków nie wpłynie na realizację tej inwestycji. Projektowany przebieg nowej linii przez Orunię został wcześniej uzgodniony z konserwatorem i uzyskał akceptację jeszcze na etapie przygotowania dokumentacji. Oznacza to, że jedna z najważniejszych inwestycji komunikacyjnych w południowej części Gdańska będzie mogła być realizowana zgodnie z przyjętymi założeniami.

Nowa decyzja różni się od wcześniejszego rozstrzygnięcia zakresem ochrony. Po ponownej analizie z rejestru wyłączono działki położone przy ulicy Nowiny, biegnącej po zachodniej stronie Kanału Raduni. Uznano, że układ tej ulicy ukształtował się dopiero pod koniec XIX wieku, dlatego nie stanowi elementu najstarszego historycznego założenia przestrzennego.

Wpis do rejestru zabytków ma także ułatwić rewitalizację Oruni

Choć wpis do rejestru oznacza większy nadzór konserwatorski, jego celem nie jest zatrzymanie rozwoju dzielnicy.

Władze Gdańska argumentowały, że szybkie zakończenie postępowania jest istotne dla prowadzonego programu rewitalizacji. Do 2029 roku na Oruni realizowane są projekty o łącznej wartości 53 mln zł, z czego 22 mln zł pochodzi z dofinansowania zewnętrznego.

Brak ostatecznych rozstrzygnięć dotyczących ochrony konserwatorskiej mógłby utrudniać prowadzenie części inwestycji i wpływać na harmonogram wykorzystania środków.