Reforma zwolnień lekarskich nie sprowadza się do zaostrzenia kontroli osób przebywających na L4. Ustawa z 18 grudnia 2025 roku porządkuje przesłanki utraty świadczenia, określa dopuszczalne czynności życia codziennego, precyzuje kompetencje kontrolerów i wprowadza nowe rozwiązania dla osób mających więcej niż jeden tytuł ubezpieczenia. Poszczególne regulacje zaczęły obowiązywać w różnych terminach.
Pierwsze przepisy weszły w życie 27 stycznia 2026 roku. Dotyczyły przede wszystkim kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz zasad gromadzenia dowodów przez ZUS. Główna część zmian obowiązuje od 13 kwietnia 2026 roku. Ostatni istotny etap reformy rozpocznie się 1 stycznia 2027 roku.
L4 przy kilku miejscach pracy od 2027 roku
Największe znaczenie dla wieloetatowców będzie miała możliwość zróżnicowania zdolności do pracy zależnie od charakteru wykonywanych obowiązków. Do końca 2026 roku zasadą pozostaje wystawianie odrębnego zwolnienia dla każdego tytułu ubezpieczenia. Jeżeli pracownik jest zatrudniony w dwóch firmach, lekarz powinien objąć niezdolnością do pracy oba miejsca zatrudnienia.
Od 1 stycznia 2027 roku zasada ta nie zniknie, ale pojawi się od niej ważny wyjątek. Na żądanie ubezpieczonego lekarz będzie mógł nie wystawić zwolnienia w odniesieniu do określonego tytułu, jeżeli rodzaj wykonywanej pracy pozwala na jej kontynuowanie pomimo choroby lub urazu.
Zmiana może objąć między innymi osoby łączące pracę fizyczną z obowiązkami wykonywanymi zdalnie. Pracownik, który dozna urazu nogi, może być niezdolny do pracy wymagającej wielogodzinnego chodzenia, przenoszenia towaru albo obsługi maszyn, ale nadal zdolny do wykonywania zadań przy komputerze. Podobna sytuacja może dotyczyć lekarza wykonującego zabiegi i jednocześnie prowadzącego zajęcia na uczelni.
Nie oznacza to, że pracownik będzie samodzielnie wybierał, w którym miejscu skorzysta z L4. Decydujące pozostaną stan zdrowia oraz medyczna ocena możliwości wykonywania konkretnych obowiązków. To lekarz ustali, czy charakter drugiej pracy rzeczywiście pozwala na jej kontynuowanie bez szkody dla leczenia i rekonwalescencji.
Ubezpieczony będzie musiał poinformować płatnika wypłacającego zasiłek o okresie zwolnienia wystawionego w związku z innym tytułem ubezpieczenia. Niezależnie od liczby miejsc zatrudnienia będzie ustalany jeden okres zasiłkowy.
Praca zarobkowa na L4 z ryzykiem utraty całego świadczenia
Od 13 kwietnia 2026 roku przepisy wyraźniej określają, czym jest praca zarobkowa wykonywana podczas zwolnienia lekarskiego. Obejmuje ona każdą czynność mającą charakter zarobkowy, bez względu na to, czy jest wykonywana na podstawie umowy o pracę, umowy cywilnoprawnej, działalności gospodarczej czy innego stosunku prawnego.
Wykonywanie pracy zarobkowej może doprowadzić do utraty prawa do zasiłku za cały okres objęty zwolnieniem. Sankcja nie ogranicza się zatem do dnia, w którym stwierdzono naruszenie. Jeżeli pracownik regularnie odpowiada na korespondencję służbową, obsługuje klientów, realizuje zlecenia albo prowadzi firmę, ZUS może uznać, że faktycznie kontynuował działalność zarobkową.
Ustawa przewiduje wyjątek dla czynności incydentalnych, których wykonania wymagają istotne okoliczności. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej jako przykłady wskazywało podpisanie pilnego dokumentu albo jednorazowe opłacenie faktury. Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny. Przepisy nie wprowadzają generalnej zgody na odbieranie telefonów od przełożonego i wykonywanie drobnych zadań z domu.
Polecenie pracodawcy nie może zostać uznane za istotną okoliczność usprawiedliwiającą pracę na L4. Przełożony nie może więc skutecznie argumentować, że chory musiał wykonać zadanie ze względu na potrzeby firmy. Odpowiedzialność za sposób wykorzystywania zwolnienia ponosi ubezpieczony, dlatego powinien odmawiać wykonywania zwykłych obowiązków służbowych podczas niezdolności do pracy.
Codzienne czynności dozwolone podczas zwolnienia lekarskiego
Drugą przesłanką utraty zasiłku jest podejmowanie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Obejmuje ona działania, które utrudniają lub wydłużają leczenie albo rekonwalescencję. Ocena zachowania pracownika powinna uwzględniać rodzaj choroby, zalecenia lekarza oraz faktyczny wpływ danej czynności na powrót do zdrowia.
Z kategorii niedozwolonych działań wyłączono zwykłe czynności dnia codziennego. Chory może więc wyjść po podstawowe zakupy, udać się do apteki, lekarza lub na rehabilitację. Dopuszczalne mogą być również wyjątkowe czynności rodzinne, na przykład odprowadzenie dziecka do przedszkola, gdy nie ma innej osoby, która mogłaby to zrobić.
Nie oznacza to pełnej dowolności. Ten sam rodzaj aktywności może zostać oceniony odmiennie w zależności od przyczyny zwolnienia. Krótkie wyjście z domu może być zgodne z zaleceniami przy jednym schorzeniu, ale naruszać zasady leczenia w przypadku choroby wymagającej pozostawania w łóżku lub znacznego ograniczenia wysiłku.
Również adnotacja, że chory może chodzić, nie oznacza zgody na pracę, wyjazd wypoczynkowy czy intensywną aktywność fizyczną. Informuje jedynie, że stan zdrowia nie wymaga bezwzględnego pozostawania w domu.
Kontrola L4 przez pracodawcę i ZUS
Zakres uprawnień pracodawcy zależy od rodzaju wypłacanego świadczenia. Każda firma może kontrolować prawidłowość wykorzystywania zwolnienia w okresie, za który wypłaca pracownikowi wynagrodzenie chorobowe z własnych środków na podstawie Kodeksu pracy.
Inaczej wygląda sytuacja po przejściu pracownika na zasiłek chorobowy. Pracodawca zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób jest płatnikiem zasiłków i może sam przeprowadzić kontrolę. Firma zgłaszająca nie więcej niż 20 ubezpieczonych powinna natomiast wystąpić do właściwego oddziału ZUS, jeżeli chce sprawdzić okres, za który świadczenie wypłaca Zakład.
Kontrola może zostać przeprowadzona przez pracodawcę, upoważnionego pracownika albo podmiot zewnętrzny. Kontrolujący musi posiadać imienne upoważnienie oraz legitymację pracowniczą lub dokument tożsamości. Dokumenty powinny zostać okazane osobie kontrolowanej albo osobie obecnej w miejscu wykonywania czynności.
Kontrole nie muszą odbywać się według ustalonego wcześniej harmonogramu. Mogą być prowadzone w miarę potrzeb i nasilane w okresach zwiększonej absencji chorobowej. Pracodawca ma jednak obowiązek przestrzegać przepisów o ochronie danych osobowych, również wtedy, gdy zleca kontrolę zewnętrznej firmie.
Kontroler L4 może sprawdzić nie tylko mieszkanie
Czynności kontrolne mogą być prowadzone w miejscu zamieszkania lub pobytu chorego, w miejscu jego pracy, siedzibie prowadzonej działalności albo w innym miejscu, jeżeli jest to uzasadnione celem kontroli. Pozwala to sprawdzić także podejrzenie, że pracownik podczas L4 wykonuje obowiązki na rzecz innego podmiotu.
Kontroler ma prawo ustalić tożsamość kontrolowanego, żądać informacji dotyczących sposobu korzystania ze zwolnienia oraz zwrócić się o wyjaśnienia do płatnika składek lub lekarza prowadzącego. Kontrola powinna być jednak proporcjonalna, prowadzona z poszanowaniem prywatności i ograniczona do czasu niezbędnego do dokonania ustaleń. Nie może zakłócać leczenia ani powodować ryzyka pogorszenia stanu zdrowia chorego.
Nieobecność pod wskazanym adresem nie oznacza automatycznie niewłaściwego korzystania z L4. Kontrolujący powinien ustalić jej przyczynę i, w miarę możliwości, ponowić kontrolę. Wizyta u lekarza, badania, rehabilitacja, wyjście do apteki albo zakup podstawowych produktów mogą stanowić uzasadnione wyjaśnienie.
Protokół kontroli L4 i prawo do odwołania
Ustalenia z przeprowadzonych czynności są opisywane w protokole. Osoba kontrolowana ma prawo zgłosić zastrzeżenia w ciągu siedmiu dni od otrzymania dokumentu lub aneksu do niego. Powinna jednocześnie przedstawić dowody potwierdzające własną wersję zdarzeń.
Protokół wskazujący na niewłaściwe wykorzystywanie zwolnienia nie odbiera świadczenia automatycznie. Stanowi podstawę do wszczęcia przez ZUS postępowania dotyczącego ustania prawa do zasiłku chorobowego, opiekuńczego lub świadczenia rehabilitacyjnego. Ostateczne rozstrzygnięcie przyjmuje formę decyzji.
Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu. Ubezpieczony może złożyć je za pośrednictwem jednostki Zakładu, która wydała rozstrzygnięcie. Termin wynosi miesiąc od dnia otrzymania decyzji.
Pierwszy dzień L4 w okresie zasiłkowym
W praktyce rozliczeniowej zmieniło się również podejście do pierwszego dnia zwolnienia, jeżeli pracownik wcześniej wykonywał obowiązki służbowe. Dzień wskazany przez lekarza jako początek niezdolności do pracy jest wliczany do okresu zasiłkowego także wtedy, gdy ubezpieczony przepracował część lub całość dnia i otrzymał za ten czas wynagrodzenie.
Nie prowadzi to do podwójnej wypłaty pełnego wynagrodzenia za pracę i świadczenia chorobowego za ten sam okres. Rozwiązanie wpływa natomiast na długość wykorzystanego okresu zasiłkowego. Co do zasady zasiłek chorobowy może być pobierany przez 182 dni. Limit wynosi 270 dni, jeżeli niezdolność do pracy przypada w trakcie ciąży albo została spowodowana gruźlicą.
Kontrole zwolnień przynoszą ZUS milionowe oszczędności
Dane Zakładu pokazują, że kontrole zwolnień mają wymierne konsekwencje finansowe. W pierwszym półroczu 2025 roku ZUS przeprowadził 69,1 tys. kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich. Nieprawidłowości stwierdzono w przypadku 8,1 tys. osób, a wypłatę zasiłków wstrzymano na łączną kwotę 16,6 mln zł.
Znacznie wyższa była całkowita wartość świadczeń obniżonych lub cofniętych w rezultacie różnych działań kontrolnych i obowiązujących ograniczeń. W pierwszym półroczu 2025 roku wyniosła ona 150,4785 mln zł. Dane te obejmują nie tylko przypadki niewłaściwego korzystania ze zwolnień, ale również skutki kontroli prawidłowości orzekania i innych mechanizmów wpływających na wysokość wypłat.
Komentarze (0)