To wydarzenie ma w sobie wszystko. Wielką historię, dramat wojny, zagadkowe zniknięcie i finał, na który czekano dekady. W Malborku znów można mówić o powrocie czegoś naprawdę bezcennego.
Głowa św. Jakuba Malbork. Zabytek z XIV wieku wraca do zamku
Do zbiorów Muzeum Zamkowe w Malborku w grudniu 2025 roku wróciła głowa św. Jakuba Starszego, fragment gotyckiej rzeźby datowanej na około 1340 rok. Była częścią tzw. kolegium apostolskiego, czyli zespołu kilkunastu figur zdobiących wnętrze kościoła Najświętszej Marii Panny na terenie Zamek w Malborku. Kolegium apostolskie powstało w latach 1331–1344, w czasie intensywnej rozbudowy świątyni. Był to moment szczególny, bo właśnie wtedy Malbork stał się centrum państwa zakonu krzyżackiego po przeniesieniu siedziby wielkich mistrzów. Dekoracja rzeźbiarska należała do najbardziej zaawansowanych i unikatowych w regionie.
Przez blisko 600 lat figura św. Jakuba pozostawała na swoim miejscu, będąc częścią monumentalnego wystroju świątyni.
Zniszczenia 1945. Głowa św. Jakuba Malbork wśród ruin kościoła
Wszystko zmieniło się zimą 1945 roku. Podczas walk o Malbork Armia Czerwona rozpoczęła intensywny ostrzał zamku. Pociski artyleryjskie uderzały m.in. w kościół NMP, celując także w charakterystyczny, ośmiometrowy posąg Madonny na zewnętrznej ścianie. Skala zniszczeń była ogromna. Wschodnia część świątyni wraz ze sklepieniem zawaliła się do fosy. W gruzach znalazła się średniowieczna dekoracja rzeźbiarska, w tym kolegium apostolskie. Figura św. Jakuba została rozbita, a jej elementy rozproszone. W latach 50. XX wieku z ruin wydobyto fragmenty rzeźby, w tym głowę i tors. Zabytek został udokumentowany fotograficznie i trafił do powojennych zbiorów zamku. Wydawało się, że jego historia na tym się zatrzyma.
Kradzież głowy św. Jakuba Malbork i ślad w Norymberdze
Około 1957 roku doszło do wydarzenia, które na lata zmieniło losy zabytku. Głowa św. Jakuba została nielegalnie wywieziona z Polski. Nie wiadomo dokładnie, jak do tego doszło, ale wiadomo, że trafiła na rynek antykwaryczny, a następnie została sprzedana. Ostatecznie znalazła się w muzeum w Norymberdze. Przez długi czas jej obecność za granicą pozostawała poza oficjalnym obiegiem informacji. Dopiero w latach 90. ustalono, gdzie dokładnie znajduje się fragment rzeźby. Od tego momentu rozpoczęły się wieloletnie starania o jej odzyskanie. Był to proces skomplikowany, wymagający współpracy ekspertów, muzealników i instytucji państwowych.
Odzyskana głowa św. Jakuba Malbork. Powrót po dekadach
Przełom nastąpił dopiero w grudniu 2025 roku. W wyniku ustaleń między rządami Polski i Niemiec głowa św. Jakuba wróciła do Malborka. Po przyjeździe do muzeum zabytek trafił w ręce konserwatorek, które przeprowadziły prace zabezpieczające i przygotowały go do ekspozycji. Mimo burzliwej historii obiekt zachował się w stosunkowo dobrym stanie, choć widoczne są ślady uszkodzeń z czasu wojny.
To właśnie te ślady sprawiają, że rzeźba jest dziś nie tylko dziełem sztuki, ale też świadkiem historii.
Pokaz głowy św. Jakuba Malbork 25 marca. Szczegóły wydarzenia
Już 25 marca o godzinie 12:00 w przestrzeni muzealnej odbędzie się specjalny pokaz odzyskanego zabytku. Wydarzenie zaplanowano w Przyziemiu Karwanu na terenie muzeum. Podczas spotkania dr Michał Kurkowski opowie o kolegium apostolskim i jego znaczeniu dla architektury zamku. Z kolei Aleksandra Siuciak przedstawi kulisy poszukiwań oraz proces odzyskania rzeźby w ramach projektu „Straty”. Następnie, o godzinie 13:30, dyrektor muzeum Janusz Trupinda zaprezentuje zabytek w kościele Najświętszej Marii Panny, gdzie zostanie umieszczony w specjalnej gablocie.
Wstęp na wydarzenie jest otwarty, a sam obiekt będzie dostępny dla zwiedzających także w kolejnych miesiącach.
Scalenie figury św. Jakuba Malbork. Co dalej z zabytkiem
Docelowo planowane jest połączenie głowy z zachowanym korpusem figury, który nadal znajduje się w kościele NMP. To pozwoliłoby przywrócić rzeźbie jej pierwotny wygląd sprzed zniszczeń. Na razie jednak wszystko zależy od kwestii formalnych. Obiekt pozostaje własnością Skarbu Państwa i został przekazany muzeum w formie depozytu. Dopiero ewentualne przekazanie go na stałe umożliwi rozpoczęcie prac nad scaleniem.
Odzyskane zabytki z Niemiec. Głowa św. Jakuba i 73 rękopisy
Powrót rzeźby nie był jedynym efektem porozumienia między Polską a Niemcami. Do kraju wróciły także 73 średniowieczne rękopisy zrabowane w 1940 roku z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. Dokumenty pochodzą z XIII–XV wieku i dotyczą relacji polsko krzyżackich. Najstarszy z nich to przywilej papieża Innocentego III z 1215 roku, a najmłodszy to list żelazny króla Kazimierza IV Jagiellończyka z 1466 roku.
Choć trafiły do Warszawy, istnieje duże prawdopodobieństwo, że w przyszłości będą prezentowane także w Malborku.
Komentarze (0)