Westerplatte skrywało to przez dziesięciolecia. Archeolodzy pokazali niezwykłe odkrycia

Półwysep Westerplatte kojarzy się przede wszystkim z bohaterską obroną polskiej placówki we wrześniu 1939 roku. Jednak historia tego miejsca jest znacznie bogatsza. Pod powierzchnią ziemi wciąż znajdują się pozostałości dawnych koszar, wyposażenie żołnierzy, amunicja oraz przedmioty przypominające o czasach, gdy Westerplatte było nadmorskim kurortem. Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku przedstawiło wyniki kolejnego sezonu badań archeologicznych. Skala odkryć pokazuje, jak wiele tajemnic nadal skrywa ten fragment Gdańska.

Badania archeologiczne na Westerplatte. Ponad 2,7 tys. nowych znalezisk

XIII sezon badań archeologicznych trwał od 9 kwietnia do 10 sierpnia 2026 roku. Archeolodzy Muzeum II Wojny Światowej przebadali łącznie 479 metrów kwadratowych terenu. Ich uwagę przyciągnęły przede wszystkim pozostałości północnego skrzydła nowych koszar oraz dawny plac apelowy znajdujący się po wschodniej stronie budynku. Prace podzielono na dwa obszary. Pierwszy, obejmujący 292 metry kwadratowe, znajdował się w obrębie dawnych koszar. Drugi miał powierzchnię 187 metrów kwadratowych i obejmował fragment placu apelowego. Celem badań było nie tylko odnalezienie zabytków, ale przede wszystkim dokładne udokumentowanie zachowanych elementów historycznej zabudowy.

Efekty okazały się znaczące. W trakcie wykopalisk pozyskano ponad 2,7 tys. przedmiotów, z których niemal 900 uznano za zabytki o dużej wartości wystawienniczej, naukowej i emocjonalnej. Odkrycia pozwoliły również lepiej rozpoznać układ pomieszczeń, które przed wojną służyły polskim żołnierzom. Archeolodzy odsłonili między innymi pozostałości rusznikarni i garażu. Zachowały się fragmenty ścian, posadzki, a nawet elementy infrastruktury wykorzystywanej do codziennej obsługi samochodów.

Tak wyglądały koszary polskich obrońców Westerplatte

Odsłonięte pozostałości należą do tak zwanych nowych koszar, wzniesionych w latach 1935–1937 dla żołnierzy Wojskowej Składnicy Tranzytowej. Określenie to odróżniało je od starszego budynku z końca XIX wieku, w którym kwaterowano polską załogę w latach 1926–1937. Nowy obiekt był jak na tamte czasy bardzo nowoczesny. Dwuskrzydłowy budynek zaprojektowano tak, aby zapewniał żołnierzom odpowiednie warunki do życia, a jednocześnie umożliwiał prowadzenie obrony. Znajdowały się w nim izby mieszkalne, łaźnia, umywalnia, kuchnia, jadalnia, magazyny broni i prowiantu, izba chorych oraz pomieszczenia biurowe.

Konstrukcję wykonano z żelbetu. W południowo-wschodniej części budynku znajdowały się trzy stanowiska ciężkich karabinów maszynowych, określane jako wartownia nr 6. Koszary wyposażono również w radiostację, centralę telefoniczną, pomieszczenie dowódcy, zapasową elektrownię oraz studnię artezyjską. Podczas przygotowań do obrony Westerplatte w rejonie koszar rozmieszczono cztery moździerze. Dwa stanowiska znajdowały się w pobliżu głównego wejścia, a kolejne dwa przy północnym skrzydle, niedaleko garażu. Ich ostrzał pomógł odeprzeć niemiecki atak piechoty w pierwszej fazie walk. Moździerze zostały jednak uszkodzone 2 września 1939 roku podczas bombardowania składnicy przez Luftwaffe. Los budynku zmienił się dopiero pod koniec wojny. Na początku kwietnia 1945 roku w suterenie północnej części koszar eksplodowała amunicja zgromadzona przez Niemców. Wybuch zniszczył górne kondygnacje skrzydła i doprowadził do powstania ogromnego leja. Jego średnicę, na podstawie tegorocznych badań i analizy archiwalnych fotografii, oszacowano na nawet 20 metrów.

Po wojnie zagłębienie zasypano, wykorzystując również fragmenty żelbetowej konstrukcji. W latach 60. XX wieku przez ten teren poprowadzono deptak prowadzący do Pomnika Obrońców Wybrzeża. Z czasem dawne pomieszczenia koszarowe znalazły się pod kolejnymi warstwami ziemi. Tegoroczne wykopaliska pozwoliły ponownie zajrzeć w tę część historii Westerplatte. Archeolodzy odsłonili popękane elementy konstrukcji, pogięte i połamane pręty zbrojeniowe oraz fragmenty żelbetu przemieszczone podczas eksplozji. Udało się także rozpoznać ściany działowe i posadzkę z wytrzymałych płytek klinkierowych w dwóch charakterystycznych kolorach: granatowoszarym i rdzawobrązowym. Szczególnie interesujące okazały się pozostałości dawnego garażu. Znaleziono w nim uszkodzony kanał rewizyjny, który służył do naprawy zawieszenia samochodów. Badacze zlokalizowali również północny zjazd prowadzący do garażu i rusznikarni. Zachowały się fragmenty skarp, nawierzchni drogi, rynsztoka oraz studzienki odprowadzającej wodę opadową.

Płyta polskiego moździerza, menażka i psia miska. Niezwykłe znaleziska z Westerplatte

Wśród odnalezionych przedmiotów szczególne miejsce zajmuje płyta oporowa polskiego moździerza wz. 1931 kalibru 81 mm. To jeden z najważniejszych zabytków pozyskanych podczas XIII sezonu badań. Należała do wyposażenia jednego z czterech moździerzy używanych przez polskich obrońców we wrześniu 1939 roku. Archeolodzy odkryli również fragment obramowania okna koszar, na którym zachowało się oryginalne malowanie w kolorze tak zwanego angielskiego różu. Barwa ta miała znaczenie praktyczne. Podobnie jak w przypadku budynków wartowni Wojskowej Składnicy Tranzytowej pomagała maskować wojskowe przeznaczenie obiektów.

Kolejnym znaleziskiem jest polska menażka wojskowa nosząca ślady naprawy. Według archeologów mogła zostać naprawiona przez cywilnego jeńca pracującego przymusowo na Westerplatte po zajęciu składnicy przez Niemców. To drobny przedmiot, który może przypominać o losach ludzi zmuszonych do pracy na półwyspie w czasie okupacji. Uwagę badaczy zwróciła także psia miska. Jej historia może wiązać się z dwoma zwierzętami, które przebywały na terenie Wojskowej Składnicy Tranzytowej podczas obrony. Eros był psem majora Henryka Sucharskiego, a Beza należała do kapitana Franciszka Dąbrowskiego. Nie wiadomo, do którego z nich należało odnalezione naczynie.

Wykopaliska przyniosły również znaleziska znacznie starsze niż historia polskiej placówki. Archeolodzy odkryli ołowiane pociski muszkietowe związane z wojnami napoleońskimi. Znaleziono także fragmenty naczyń, butelek, monety i przedmioty osobiste pochodzące z czasów funkcjonowania XIX-wiecznego kurortu. To ważne, ponieważ Westerplatte nie zawsze miało charakter wojskowy. Zanim półwysep stał się miejscem związanym z historią obrony polskiego wybrzeża, funkcjonował jako popularny nadmorski kurort. Kolejne warstwy archeologiczne pozwalają odtworzyć również ten mniej znany rozdział jego dziejów.

28 tys. przedmiotów niebezpiecznych. Pod ziemią nadal znajduje się amunicja

Jednym z najbardziej zaskakujących wyników XIII sezonu badań jest liczba odnalezionych przedmiotów wybuchowych i niebezpiecznych. Archeolodzy natrafili na około 28 tys. takich elementów pochodzenia wojskowego. Najliczniejszą grupę stanowiła amunicja oraz jej części. Wśród znalezisk dominowały naboje karabinowe systemu Mauser i zapalniki pocisków artyleryjskich. Odnaleziono również same pociski o kalibrach od 20 do 150 milimetrów oraz granaty ręczne. Większość amunicji była magazynowana przez Niemców w budynku pod koniec wojny. Część przedmiotów mogła trafić w to miejsce podczas powojennego sprzątania półwyspu. Takie znaleziska wymagały szczególnej ostrożności. Nadzór nad bezpieczeństwem prac sprawował saper, który zabezpieczał niebezpieczne przedmioty. Wszystkie zostały następnie przekazane do neutralizacji.

Budowa Muzeum Westerplatte. Archeolodzy odnaleźli szczątki polskiego żołnierza

XIII sezon wykopalisk nie był jedynymi pracami archeologicznymi prowadzonymi w 2026 roku. Równolegle muzealni badacze sprawowali nadzór nad pierwszym etapem budowy Muzeum Westerplatte. Prace rozpoczęły się 9 lutego 2026 roku i obejmują obszar 116 012 metrów kwadratowych. Zgodnie z planem mają potrwać do czerwca 2027 roku. Badania koncentrują się we wschodniej części półwyspu, obejmują jednak również drogę dojazdową do elektrowni oraz pas terenu wzdłuż kanału portowego.

Jedno z najważniejszych odkryć nastąpiło 5 listopada 2026 roku. Podczas odsłaniania fundamentów pruskiego Fortu archeolodzy natrafili na ludzkie szczątki. Obiekt ten był wykorzystywany do obrony Wojskowej Składnicy Tranzytowej podczas walk we wrześniu 1939 roku. Przy szczątkach znaleziono polskie guziki wojskowe, bagnet wz. 1929 wraz z pochwą, but saperski wz. 1931 oraz ochraniacz lufy karabinka wz. 1929. Zestaw przedmiotów i miejsce odkrycia wskazują, że mogą to być szczątki Mieczysława Krzaka, polskiego żołnierza poległego podczas obrony Westerplatte. Tożsamość żołnierza nie została jednak ostatecznie potwierdzona. Odkrycie może mieć istotne znaczenie dla dalszych badań nad losem polskich obrońców, których szczątki przez dziesięciolecia pozostawały nieodnalezione.

Szczątki niemieckich żołnierzy, schrony i dawna linia brzegowa Westerplatte

Nadzory archeologiczne prowadzone podczas budowy muzeum przyniosły również wiele innych odkryć. Badacze udokumentowali między innymi relikty schronów amunicyjnych Wojskowej Składnicy Tranzytowej o numerach 5, 6, 13, 14 i 15. Odnaleziono także ślady placówki „Tor”, która uzupełniała system obrony składnicy po zniszczeniu wartowni nr 5. W trakcie prac natrafiono ponadto na szczątki co najmniej czterech niemieckich żołnierzy poległych wiosną 1945 roku. Część odkryć pozwala natomiast odtworzyć znacznie starszy wygląd półwyspu. Archeolodzy zarejestrowali wschodnią krawędź wyspy, która w połowie XIX wieku została przekształcona w półwysep Westerplatte. Udokumentowali również kamienną opaskę pełniącą funkcję falochronu, zbudowaną na przełomie XIX i XX wieku.

Wśród pozostałości znalazły się także wkop i szyna kolejowa związane z przesunięciem wartowni nr 1 w 1967 roku. Badacze natrafili ponadto na obiekty i warstwy śmietniskowe z czasów kurortu, funkcjonowania Wojskowej Składnicy Tranzytowej oraz powojennego porządkowania terenu po zajęciu półwyspu przez Niemców. Wśród tych znalezisk znajdowały się między innymi elementy dawnego budynku elektrowni WST.

5,7 tys. przedmiotów podczas budowy muzeum. Znaleźli pamiątki z czasów II RP

Dotychczas podczas nadzorów archeologicznych nad pierwszym etapem budowy Muzeum Westerplatte pozyskano około 5,7 tys. przedmiotów. Niemal 1,5 tys. z nich ma szczególną wartość historyczną. Wśród ciekawszych znalezisk znalazły się emaliowana tabliczka oraz klamka z budki hamulcowego niemieckiej cysterny wysadzonej przez polskich żołnierzy 6 września 1939 roku. Odkryto również tabliczkę z numerem ewidencyjnym budynku elektrowni oraz zawiesie lampy oświetlającej wejście do obiektu. Szczególną uwagę zwraca panel sygnalizacji wolnych miejsc w przedziale, pochodzący z polskiego pociągu osobowego z okresu II Rzeczypospolitej. Znalezisko pokazuje, że archeologiczne prace na Westerplatte pozwalają odnaleźć nie tylko militaria, ale również przedmioty związane z codziennym funkcjonowaniem i infrastrukturą z minionych epok.

Wśród pozyskanych zabytków znalazły się także amunicja i elementy broni pochodzące z okresu od końca XVIII wieku do zakończenia II wojny światowej. Podczas nadzorów zabezpieczono ponadto około 130 niebezpiecznych przedmiotów. Były to między innymi granaty ręczne i moździerzowe, pociski artyleryjskie kalibru od 20 do 152 milimetrów, zapalniki oraz amunicja karabinowa. Wszystkie wymagały odpowiedniego zabezpieczenia przez sapera.

Strzelnica polskich żołnierzy i ślady filmu „Westerplatte” z 1967 roku

W ramach pierwszego etapu budowy muzeum przeprowadzono również osobne badania archeologiczne w okolicy placówki Fort. Założony tam wykop miał powierzchnię 729,6 metra kwadratowego. Archeolodzy odsłonili zachodnią część strzelnicy sportowej, przygotowanej na potrzeby ćwiczeń strzeleckich polskiej załogi Wojskowej Składnicy Tranzytowej. Badania objęły również miejsce, w którym znajdowało się pochyłe wejście do obiektu.

Jednym z ciekawszych znalezisk była warstwa będąca pozostałością po realizacji filmu „Westerplatte” z 1967 roku. Produkcja opowiadająca o obronie półwyspu pozostawiła więc własny ślad w przestrzeni, w której rozgrywały się wydarzenia przedstawione na ekranie. Muzeum II Wojny Światowej zapowiada przedstawienie rozszerzonego opisu odkryć związanych z nadzorami archeologicznymi po zakończeniu pierwszego etapu budowy Muzeum Westerplatte.