Stawka podatku dochodowego od osób prawnych w Polsce wynosi co do zasady 19 proc. To jednak tylko jeden z elementów decydujących o tym, jaką część wypracowanego wyniku podatnik ostatecznie oddaje fiskusowi. Koszty nieuznawane za koszty uzyskania przychodów, ograniczenia w rozliczaniu strat, dodatkowe daniny sektorowe oraz różnice pomiędzy wynikiem księgowym i podatkowym mogą podnieść faktyczne obciążenie znacznie powyżej poziomu zapisanego w ustawie.
Skalę tego zjawiska pokazuje raport Grant Thornton „Podatkowa rzeczywistość grup kapitałowych w Polsce”. W 2024 r. średnia efektywna stawka podatkowa największych grup kapitałowych notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie osiągnęła 33 proc. Była więc o 14 punktów procentowych wyższa od nominalnej stawki CIT.
Wynik ten nie oznacza ustawowej podwyżki CIT z 19 do 33 proc. Nie może być również odnoszony do wszystkich przedsiębiorstw działających w Polsce. Pokazuje jednak, jak duża może być różnica pomiędzy nominalną stawką podatku a rzeczywistym obciążeniem wyniku finansowego dużych podatników.
Efektywna stawka podatkowa rośnie mimo niezmienionego CIT
Wzrost efektywnej stawki nie jest jednorazowym odchyleniem. W 2022 r. wskaźnik dla badanych podmiotów wynosił średnio 28 proc., rok później wzrósł do 30 proc., a w 2024 r. osiągnął 33 proc. Nominalna stawka CIT pozostawała w tym czasie na poziomie 19 proc.
Analiza obejmowała 134 podmioty należące do indeksów WIG20 i mWIG40 oraz wybrane grupy z indeksu sWIG80. Grant Thornton wykorzystał dane pochodzące ze skonsolidowanych sprawozdań finansowych. Dla każdego podmiotu ustalono relację podatku dochodowego, obejmującego część bieżącą i odroczoną, do wyniku brutto. Następnie obliczono średnią arytmetyczną, przypisując wszystkim badanym grupom taką samą wagę.
Łączny zysk brutto analizowanych podmiotów zmniejszył się w 2024 r. do 90,9 mld zł z około 97 mld zł rok wcześniej. Obciążenia podatkowe nie spadły jednak proporcjonalnie. To właśnie ten rozdźwięk doprowadził do wzrostu średniej efektywnej stawki.
Dane z dłuższego okresu potwierdzają utrwalenie się wysokich obciążeń. Od sześciu lat największe grupy giełdowe przekazują fiskusowi przeciętnie blisko jedną trzecią wypracowanego wyniku brutto.
Podatek mimo wykazanej straty księgowej
Szczególnie istotnym problemem jest sytuacja podatników, którzy ponoszą stratę księgową, a jednocześnie muszą wykazać podatek dochodowy. W 2024 r. dotyczyło to 7 proc. podmiotów uwzględnionych w analizie Grant Thornton.
Jedną z przyczyn są koszty działalności, które w rachunkowości obniżają wynik, ale na gruncie podatkowym nie mogą zostać zaliczone do kosztów uzyskania przychodów. Znaczenie mają również odpisy aktualizujące wartość aktywów. Mogą one istotnie zmniejszyć wynik brutto, nie powodując jednocześnie proporcjonalnego obniżenia podstawy opodatkowania.
Problem występuje także w grupach składających się z wielu podmiotów. Strata jednego przedsiębiorstwa nie zawsze może zostać skutecznie skompensowana z dochodem osiągniętym przez inną spółkę należącą do tej samej grupy. Powoduje to, że skonsolidowany wynik całej organizacji może być niski albo ujemny, podczas gdy poszczególne podmioty nadal mają zobowiązania wobec fiskusa.
Najwyższa efektywna stawka podatkowa w podmiotach państwowych
Największe obciążenie odnotowały grupy kontrolowane przez Skarb Państwa. W ich przypadku efektywna stawka podatkowa osiągnęła w 2024 r. 54 proc. Był to najwyższy wynik w całym okresie objętym badaniem. Jedna trzecia państwowych podmiotów uwzględnionych w analizie zapłaciła podatek mimo poniesienia straty księgowej.
Na tak wysoki wskaźnik wpłynęła przede wszystkim struktura branżowa. Państwo pozostaje ważnym właścicielem w sektorach energetycznym, bankowym, paliwowym i wydobywczym. Są to obszary objęte dodatkowymi daninami, w tym podatkiem od niektórych instytucji finansowych oraz podatkiem od wydobycia niektórych kopalin. Obciążenia te nie są bezpośrednio uzależnione od wysokości bieżącego dochodu.
Drugim czynnikiem były odpisy aktualizujące wartość aktywów. Obniżyły one księgowe wyniki wielu państwowych grup, ale nie doprowadziły do porównywalnego spadku kwot podatku. W podmiotach prywatnych efektywna stawka również wzrosła, jednak była wyraźnie niższa – zwiększyła się z 26 proc. w 2023 r. do 30 proc. w 2024 r.
Krajowi podatnicy z większym obciążeniem niż zagraniczni
W 2024 r. zmieniła się również relacja pomiędzy podmiotami z kapitałem krajowym i zagranicznym. Efektywna stawka podatkowa dla grup kontrolowanych przez krajowych właścicieli wyniosła 34 proc. W grupach należących do inwestorów zagranicznych osiągnęła 31 proc.
W poprzednich latach to podmioty z kapitałem zagranicznym częściej wykazywały wyższe efektywne stawki. W 2021 r. wskaźnik w tej kategorii osiągnął 47 proc. Odwrócenie trendu nie wynikało jednak wyłącznie ze zmian w polityce podatkowej zagranicznych inwestorów. Duże znaczenie miała wysoka reprezentacja grup kontrolowanych przez Skarb Państwa w kategorii podmiotów krajowych.
Różnica pomiędzy podatnikami krajowymi i zagranicznymi wyniosła w 2024 r. 3 punkty procentowe. Pokazuje to, że rzeczywiste obciążenie podatkowe zależy nie tylko od miejsca pochodzenia kapitału, lecz również od branży, formy działalności, struktury grupy oraz możliwości korzystania z ulg.
Energetyka, chemia i sektor surowcowy z najwyższymi stawkami
Efektywna stawka podatkowa jest silnie zróżnicowana sektorowo. W latach 2012–2024 jej średni poziom przekroczył 30 proc. w energetyce, przemyśle chemicznym oraz branży odzieżowej i obuwniczej. Do granicy 30 proc. zbliżyły się również bankowość i ubezpieczenia, sektor paliwowo-gazowy oraz branża technologii, mediów i telekomunikacji.
W samym 2024 r. energetyka, chemia, paliwa i gaz oraz technologie, media i telekomunikacja notowały efektywne stawki zbliżone do 50 proc. albo przekraczające ten poziom. W sektorze surowcowym wskaźnik był wyższy niż 60 proc.
Zdecydowanie niższe obciążenia odnotowano w branży gamingowej, gdzie efektywna stawka wyniosła 10 proc., oraz w sektorze deweloperskim, w którym pozostała poniżej nominalnych 19 proc. Jedną z przyczyn są możliwości korzystania z preferencji podatkowych, takich jak ulga badawczo-rozwojowa, IP Box oraz ulga na innowacyjnych pracowników.
Polski system podatkowy nisko oceniany przez przedsiębiorców
Wysokość efektywnej stawki jest tylko jednym z problemów zgłaszanych przez podatników. Raport MDDP i Konfederacji Lewiatan pokazuje, że 84 proc. badanych przedsiębiorców negatywnie ocenia stabilność regulacji podatkowych. Na brak zrozumiałości przepisów wskazuje 73 proc. respondentów, natomiast 78 proc. krytykuje skalę obowiązków administracyjnych. Zdaniem 62 proc. badanych system podatkowy nie jest sprawiedliwy.
Jednocześnie zwiększa się znaczenie kontroli celno-skarbowych. W 2019 r. stanowiły one około 12 proc. wszystkich kontroli, a w 2024 r. ich udział przekroczył 38 proc. W latach 2019–2024 przeprowadzono łącznie 117,5 tys. kontroli, co oznacza średnio 77 nowych postępowań każdego dnia.
W 2024 r. nieprawidłowości wykryto w 98 proc. zakończonych kontroli podatkowych oraz w 94 proc. kontroli celno-skarbowych. Najczęściej kontrolowanym obszarem pozostawał VAT. Odpowiadał za 81 proc. wartości uszczupleń ustalonych podczas kontroli podatkowych oraz za 61,5 proc. uszczupleń stwierdzonych w kontrolach celno-skarbowych.
Słabą ocenę konstrukcji krajowych regulacji potwierdza International Tax Competitiveness Index 2025. Polska zajęła 35. miejsce wśród 38 analizowanych państw OECD, spadając o sześć pozycji w porównaniu z poprzednią edycją. Ranking Tax Foundation uwzględnia nie tylko wysokość podatków, lecz również przejrzystość, neutralność oraz konkurencyjność całego systemu.
Źródła:
- Grant Thornton, „Podatkowa rzeczywistość grup kapitałowych w Polsce”, edycja IV, grudzień 2025 r.
- MDDP i Konfederacja Lewiatan, „Przedsiębiorcy pod lupą fiskusa 2025”.
- Konfederacja Lewiatan, „Przedsiębiorcy źle oceniają system podatkowy”.
- Tax Foundation, „International Tax Competitiveness Index 2025”.
- Ministerstwo Finansów – informacje dotyczące podatku dochodowego od osób prawnych.
Komentarze (0)