Polacy przez lata przyzwyczaili się, że dostęp do pieniędzy oznacza przede wszystkim dostęp do konta bankowego. Kartą można płacić niemal wszędzie, przelewy wykonywać telefonem, a gotówkę wypłacać w razie potrzeby z bankomatu. W sytuacji poważnego kryzysu wszystkie te rozwiązania mają jednak wspólną słabość – zależą od działającej infrastruktury energetycznej i telekomunikacyjnej.
Dlatego w oficjalnych zaleceniach dotyczących przygotowania gospodarstw domowych na sytuacje kryzysowe ponownie pojawia się gotówka. Rządowy „Poradnik bezpieczeństwa” wskazuje, że długotrwały brak energii elektrycznej może oznaczać problemy nie tylko z internetem, telefonem, ogrzewaniem czy dostawami wody, ale również z płatnościami elektronicznymi. Wśród rzeczy, które warto wcześniej przygotować, znalazła się gotówka w różnych nominałach.
Nie jest to zalecenie czysto teoretyczne. Duże awarie energetyczne z ostatnich lat pokazały, że nawet sprawnie działający na co dzień system płatniczy może zostać w krótkim czasie częściowo sparaliżowany.
Gotówka na wypadek blackoutu w rządowych zaleceniach
W „Poradniku bezpieczeństwa” przygotowanym przez Ministerstwo Obrony Narodowej, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, blackout został przedstawiony jako sytuacja, która może potrwać nawet kilka dni.
Brak energii oznacza możliwość utraty dostępu do internetu i telefonii, ale może również unieruchomić terminale płatnicze oraz bankomaty. Właśnie dlatego gotówka znalazła się na liście rzeczy, które powinny być dostępne w gospodarstwie domowym na wypadek kryzysu.
Podobne wskazówki pojawiały się już wcześniej w materiałach Rządowego Centrum Bezpieczeństwa. W poradniku „Bądź gotowy!” zwracano uwagę, że podczas przerwy w dostawach energii nie należy zakładać, iż pieniądze będzie można w każdej chwili pobrać z bankomatu.
Rząd rekomenduje jednocześnie, aby zapas banknotów obejmował różne nominały. Ma to praktyczne znaczenie. Gdy systemy elektroniczne nie działają, również sprzedawcy mogą mieć problem z rozmienianiem dużych banknotów.
Pieniądze na koncie mogą być czasowo niedostępne
Skala problemu stała się szczególnie widoczna 28 kwietnia 2025 r., gdy ogromna awaria energetyczna objęła Hiszpanię i Portugalię. Blackout spowodował poważne zakłócenia w transporcie, telekomunikacji i handlu.
Przestała działać część terminali płatniczych i bankomatów. Klienci, którzy mieli pieniądze na rachunkach, nie zawsze mogli z nich skorzystać. W uprzywilejowanej sytuacji znaleźli się ci, którzy wcześniej dysponowali banknotami.
Podobny mechanizm Polacy poznali już znacznie wcześniej. W kwietniu 2008 r. poważna awaria energetyczna sparaliżowała Szczecin i część województwa zachodniopomorskiego. Po uszkodzeniu linii energetycznych nie działały między innymi bankomaty i terminale płatnicze. Problemy dotyczyły również innych podstawowych usług.
Takie przypadki pokazują różnicę pomiędzy posiadaniem środków na rachunku a możliwością natychmiastowego wykorzystania pieniędzy. W normalnych warunkach jest ona niemal niezauważalna. Podczas blackoutu staje się kluczowa.
Wypłata większej gotówki wymaga wcześniejszego zgłoszenia
Jednocześnie zmienia się sposób działania samych banków. Coraz więcej operacji przenoszonych jest do internetu, a część placówek funkcjonuje bez tradycyjnej obsługi kasowej. W konsekwencji klient nie może zakładać, że w dowolnym oddziale otrzyma od ręki każdą potrzebną kwotę.
Zasady poszczególnych instytucji różnią się, ale w przypadku większych wypłat banki często wymagają wcześniejszej awizacji. Oznacza to konieczność zgłoszenia dyspozycji przed wizytą w oddziale, aby placówka mogła przygotować odpowiednią sumę.
Z ustaleń przedstawionych w materiale źródłowym wynika, że w większości analizowanych banków przy kwotach przekraczających 20 tys. zł konieczne było wcześniejsze zamówienie gotówki. Najczęściej należało zrobić to z jedno- lub dwudniowym wyprzedzeniem.
Niższe kwoty mogą być dostępne bez awizacji, jednak również w takim przypadku wypłata zależy od ilości pieniędzy znajdujących się aktualnie w kasie konkretnego oddziału.
Nie oznacza to, że bank ogranicza klientowi prawo do jego pieniędzy. Placówki ze względów bezpieczeństwa i logistycznych nie przechowują dowolnych ilości gotówki. Z punktu widzenia osoby przygotowującej rezerwę kryzysową oznacza to jednak, że większej wypłaty nie zawsze można dokonać natychmiast.
Bankomatów w Polsce stopniowo ubywa
Zmienia się również sieć urządzeń umożliwiających pobieranie pieniędzy. Według danych Narodowego Banku Polskiego na koniec września 2025 r. w Polsce działało 20 488 bankomatów. Na koniec poprzedniego kwartału było ich 20 574.
Oznacza to spadek o 86 urządzeń w ciągu trzech miesięcy, czyli o 0,4 proc.
Sam spadek nie oznacza oczywiście, że Polacy tracą dostęp do gotówki. Bankomaty nadal funkcjonują na dużą skalę, a pieniądze można pobierać również na inne sposoby. Kierunek zmian jest jednak widoczny – wraz z rosnącą popularnością transakcji elektronicznych tradycyjna infrastruktura gotówkowa przestaje być dla banków tak istotna jak kilkanaście lat temu.
Znacznie bardziej odczuwalne może być to w mniejszych miejscowościach, gdzie liczba placówek bankowych i bankomatów jest ograniczona. Jeżeli jedyny oddział w okolicy nie prowadzi obsługi kasowej, dostęp do większej ilości banknotów wymaga dodatkowych przygotowań.
Placówka bankowa nie zawsze oznacza możliwość wypłaty pieniędzy
Problem dobrze pokazuje przypadek opisanego w materiale źródłowym 82-letniego klienta. Bankomat zatrzymał jego kartę, a mężczyzna nie korzystał z aplikacji mobilnej. Jego telefon nie pozwalał również na jej zainstalowanie.
Jedyna placówka jego banku w mieście nie prowadziła obsługi gotówkowej. W efekcie klient nie mógł po prostu pójść do oddziału z dokumentem i wypłacić własnych pieniędzy. Musiał czekać na nową kartę.
To sytuacja jednostkowa, ale dobrze obrazuje stopień uzależnienia współczesnej bankowości od technologii. Wystarczy utrata karty, awaria telefonu albo brak dostępu do sieci, aby skorzystanie ze środków stało się znacznie trudniejsze.
Podczas rozległego blackoutu takie ograniczenia nie dotyczyłyby pojedynczej osoby. Problemy mogłyby jednocześnie objąć bankomaty, terminale, aplikacje bankowe i część placówek.
Ile gotówki należy mieć w domu?
Rządowy poradnik jest bardzo precyzyjny w przypadku części zapasów. Zaleca między innymi przygotowanie minimum trzech litrów wody na osobę dziennie oraz zgromadzenie podstawowych produktów umożliwiających samodzielne funkcjonowanie przynajmniej przez trzy dni.
W przypadku pieniędzy konkretnej kwoty jednak nie wskazano. Mowa jest jedynie o zapasie gotówki oraz różnych nominałach.
Nie ma więc jednej oficjalnej polskiej odpowiedzi na pytanie, czy wystarczy 200 zł, 500 zł, czy potrzebne jest kilka tysięcy złotych. Wysokość rezerwy zależy przede wszystkim od wielkości gospodarstwa domowego i jego typowych wydatków.
Z punktu widzenia sytuacji kryzysowej chodzi przy tym nie o zastępowanie rachunku bankowego pieniędzmi przechowywanymi w domu, ale o zapewnienie możliwości opłacenia podstawowych zakupów w okresie, kiedy system płatniczy przestanie działać.
Europa ponownie zwraca uwagę na rolę gotówki
Podobna dyskusja trwa również w innych państwach europejskich. Szczególnie ciekawy jest przykład Szwecji, czyli jednego z najbardziej zaawansowanych pod względem płatności bezgotówkowych państw Europy.
Szwedzki bank centralny rekomendował gospodarstwom domowym posiadanie fizycznej rezerwy pieniędzy. W 2026 r. wskazywana kwota wynosiła co najmniej 1000 koron na każdą osobę dorosłą, czyli około 90 euro według ówczesnego kursu.
Od 1 lipca 2026 r. Szwecja dodatkowo wzmocniła rozwiązania służące zachowaniu dostępu do tradycyjnych płatności. Zmiany objęły między innymi możliwość regulowania rachunków gotówką w kluczowych punktach handlowych i usługowych.
Powód jest podobny jak w Polsce: państwa przygotowują systemy płatnicze nie tylko do normalnego funkcjonowania, ale również do działania w warunkach wojny, katastrofy, cyberataku lub długotrwałego braku energii.
NBP chce utrzymania powszechnego dostępu do gotówki
Narodowy Bank Polski od lat podkreśla znaczenie fizycznego pieniądza dla bezpieczeństwa systemu płatniczego. Bank centralny zwracał uwagę, że rozwój płatności elektronicznych nie powinien prowadzić do sytuacji, w której część obywateli zostanie faktycznie pozbawiona możliwości używania gotówki.
Temu służyła między innymi Narodowa Strategia Bezpieczeństwa Obrotu Gotówkowego. Jej założenia obejmowały utrzymanie odpowiedniej dostępności i akceptacji banknotów oraz monet.
Rządowe zalecenie dotyczące domowej rezerwy pieniędzy wpisuje się więc w szerszą zmianę sposobu myślenia o gotówce. Nie chodzi już wyłącznie o wybór pomiędzy kartą a banknotem przy kasie. Fizyczny pieniądz jest traktowany również jako element zabezpieczenia gospodarstwa domowego na wypadek sytuacji, w której nowoczesna infrastruktura płatnicza na kilka godzin albo dni przestanie działać.
Źródła:
- „Poradnik bezpieczeństwa”, Ministerstwo Obrony Narodowej, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Rządowe Centrum Bezpieczeństwa – sekcje dotyczące blackoutu i zapasów domowych.
- Narodowy Bank Polski, „Informacja o kartach płatniczych – III kwartał 2025 r.” – dane dotyczące liczby bankomatów w Polsce.
- Narodowy Bank Polski, wystąpienie prezesa NBP Adama Glapińskiego podczas Cashless Congress – stanowisko dotyczące powszechnego dostępu do gotówki i Narodowej Strategii Bezpieczeństwa Obrotu Gotówkowego.
- Reuters, materiały dotyczące blackoutu w Hiszpanii i Portugalii z 28–29 kwietnia 2025 r. – skutki dla terminali płatniczych, bankomatów, handlu, transportu i telekomunikacji.
- Bankier.pl, „Europejskie banki zalecają wypłaty gotówki. Ile warto mieć w domu?”, 17 marca 2025 r. – zalecenia dotyczące rezerw gotówkowych w państwach europejskich.
- Bankier.pl/PAP, „Instrukcja bezpieczeństwa: 1000 koron w portfelu to teraz konieczność”, 4 marca 2026 r. – zalecenia szwedzkiego banku centralnego.
- Bankier.pl, „Gotówka obowiązkowa w sklepach i aptekach. Szwecja zmienia przepisy”, 1 lipca 2026 r. – nowe regulacje dotyczące dostępu do gotówki.
- Bankier.pl, informacje dotyczące wypłat gotówkowych, awizacji większych kwot oraz placówek bezgotówkowych.
- Materiał źródłowy przekazany do opracowania – ustalenia dotyczące zasad wypłat w kilkunastu bankach, przypadku 82-letniego klienta oraz blackoutu w Szczecinie z kwietnia 2008 r.
Komentarze (0)