Tradycyjne żarówki przez dziesięciolecia były podstawowym źródłem światła w polskich mieszkaniach. Ich pozycję zmieniły unijne regulacje dotyczące efektywności energetycznej oraz szybki rozwój technologii LED. Klasyczne modele żarowe zostały stopniowo wycofane z głównego rynku, a następnie podobne ograniczenia objęły znaczną część żarówek halogenowych. W sklepach dominować zaczęły źródła LED o różnych kształtach, mocach i temperaturach barwowych.
Zmianę przyspieszyły rosnące ceny energii. Jak wynika z danych Departamentu Energii Stanów Zjednoczonych, tradycyjna żarówka o mocy 60 W zapewnia strumień wynoszący około 800 lumenów. Porównywalną ilość światła może wytworzyć lampa LED pobierająca od 5,9 do 10,5 W. Przy kilku lub kilkunastu punktach świetlnych w mieszkaniu różnica w zużyciu energii staje się odczuwalna.
LED-y przyniosły więc rzeczywiste oszczędności, ale jednocześnie zmieniły sposób, w jaki oświetlane są polskie domy. Na rynku pojawiły się tysiące produktów różniących się nie tylko ceną, lecz także jakością elektroniki, odwzorowaniem kolorów, stabilnością strumienia oraz odpornością na wysoką temperaturę.
Powrót do żarówek bez powrotu do starej technologii
W sklepach i katalogach wnętrzarskich coraz częściej pojawiają się źródła światła nawiązujące do klasycznych żarówek. Mają szklane bańki, widoczne elementy świetlne i emitują ciepłą, żółtawą barwę. Najczęściej nadal są to jednak LED-y, tyle że wykonane w technologii filamentowej.
Nie ma wiarygodnych danych potwierdzających masowy powrót Polaków do klasycznych żarówek żarowych. Taki zwrot byłby zresztą trudny ze względu na obowiązujące w Unii Europejskiej wymagania ekoprojektu. Komisja Europejska podaje, że zwykłe żarówki, które przed laty dominowały w sprzedaży, zostały wycofane z rynku z powodu bardzo niskiej efektywności. Typowa skuteczność świetlna takiego źródła wynosi około 10 lumenów na wat, podczas gdy nowoczesne LED-y osiągają wielokrotnie wyższe wartości.
Widoczny jest natomiast powrót do wyglądu i charakterystyki światła dawnych żarówek. Użytkownicy wybierają modele o temperaturze barwowej 2200–2700 K, produkty filamentowe oraz lampy, które podczas ściemniania stopniowo zmieniają barwę na cieplejszą. W ten sposób próbują połączyć mniejsze zużycie prądu z efektem znanym ze starszych źródeł światła.
Temperatura barwowa LED zmieniająca odbiór pomieszczenia
Najbardziej widoczną różnicą pomiędzy poszczególnymi LED-ami jest temperatura barwowa wyrażana w kelwinach. Według opracowania Instytutu Łączności tradycyjna żarówka emituje światło o temperaturze około 2600–2700 K. Umowna granica między światłem ciepłym a chłodnym wynosi 3300 K.
W salonie lub sypialni światło o wartości 4000 K może być odbierane jako zbyt chłodne, mimo że ten sam produkt dobrze sprawdzi się nad kuchennym blatem, w łazience albo pomieszczeniu gospodarczym. Sama informacja „ciepła biel” umieszczona na opakowaniu nie zawsze wystarcza. Kupujący powinien sprawdzić konkretną wartość podaną w kelwinach.
Istotny jest także wskaźnik oddawania barw CRI. Określa on, w jakim stopniu sztuczne oświetlenie pozwala prawidłowo postrzegać kolory. Skala sięga 100 punktów. Departament Energii Stanów Zjednoczonych wskazuje, że dobre źródła przeznaczone do powszechnego użytku powinny osiągać co najmniej 80. Do kuchni, garderoby, miejsca wykonywania makijażu lub pracy z kolorem warto wybierać produkty o CRI wynoszącym 90 albo więcej.
Migotanie LED zależne od zastosowanej elektroniki
Żarówka LED zawiera układ elektroniczny odpowiadający za dostosowanie napięcia i zasilanie diod. Jego jakość ma bezpośredni wpływ na stabilność światła. W tanich lub wadliwie zaprojektowanych produktach strumień może pulsować zgodnie ze zmianami napięcia sieciowego.
Migotanie nie zawsze jest widoczne gołym okiem. U części osób może jednak powodować dyskomfort, zmęczenie wzroku, rozdrażnienie lub ból głowy. Komitet SCHEER działający przy Komisji Europejskiej zaznacza, że problem dotyczy niektórych produktów i nie jest nieodłączną cechą technologii LED. Prawidłowo wykonany sterownik może zapewnić stabilne światło.
Unijne przepisy określają parametry, które mają ograniczać migotanie oraz efekt stroboskopowy. Wskaźnik PstLM dla źródeł LED i OLED przy pełnym obciążeniu nie może przekraczać 1,0. Od 1 września 2024 r. dopuszczalna wartość wskaźnika SVM wynosi 0,4, z wyjątkami przewidzianymi między innymi dla części zastosowań przemysłowych i zewnętrznych.
Popularny test polegający na skierowaniu aparatu telefonu na włączoną żarówkę może ujawnić poruszające się pasy, ale nie zastępuje profesjonalnego pomiaru. Na obraz wpływają również ustawienia kamery, liczba rejestrowanych klatek oraz sposób odczytu matrycy.
Oświetlenie LED a wzrok i rytm dobowy
Dostępne badania nie potwierdzają, że prawidłowo używane, spełniające normy oświetlenie LED automatycznie powoduje uszkodzenia oczu. Komitet SCHEER uznał, że w warunkach normalnego użytkowania nie ma dowodów na bezpośrednie negatywne skutki zdrowotne dla ogółu zdrowej populacji.
Znaczenie mają jednak jasność, czas ekspozycji, widmo światła oraz pora jego używania. Francuska Agencja Bezpieczeństwa Żywności, Środowiska i Pracy zaleca ograniczanie wieczorem intensywnego światła o dużym udziale składowej niebieskiej, szczególnie w przypadku dzieci. Takie oświetlenie może wpływać na rytm dobowy i utrudniać przygotowanie organizmu do snu.
Nie jest to problem ograniczony wyłącznie do LED-ów. Każde intensywne i chłodne światło używane późnym wieczorem może działać pobudzająco. W sypialni oraz salonie korzystniejsze będzie więc słabsze, rozproszone oświetlenie o temperaturze 2200–2700 K. W miejscu pracy lub kuchni można zastosować wyższą temperaturę barwową, zwłaszcza w ciągu dnia.
Żywotność żarówki LED zależna od warunków pracy
Deklarowana trwałość LED-u nie oznacza, że całe źródło światła będzie działało bezawaryjnie przez taki sam czas. Oprócz diod w obudowie znajdują się sterownik, kondensatory, elementy optyczne i system odprowadzania ciepła. Awaria któregokolwiek z tych podzespołów może zakończyć pracę produktu znacznie wcześniej.
Departament Energii Stanów Zjednoczonych zwraca uwagę, że zamknięte klosze zatrzymują ciepło, co może obniżać wydajność i skracać trwałość niektórych żarówek LED. Przed montażem należy sprawdzić, czy producent dopuścił dany model do stosowania w szczelnych oprawach.
Problemy mogą powodować również wahania napięcia, niezgodny ściemniacz, niewystarczająca wentylacja oraz zbyt wysoka temperatura otoczenia. Jeżeli tania żarówka jest wymieniana co kilka miesięcy, spodziewana oszczędność związana z jej wieloletnią eksploatacją szybko maleje.
Parametry żarówki LED ważniejsze od liczby watów
Wybierając oświetlenie LED, należy najpierw sprawdzić liczbę lumenów, ponieważ to ona określa ilość emitowanego światła. Waty informują o poborze energii, a nie bezpośrednio o jasności. Kolejne istotne parametry to temperatura barwowa, wskaźnik CRI, możliwość ściemniania oraz dopuszczenie do stosowania w zamkniętych oprawach.
Więcej danych można znaleźć w unijnej bazie EPREL, do której prowadzi kod QR umieszczony na etykiecie energetycznej. Karta produktu może zawierać informacje o trwałości, utrzymaniu strumienia świetlnego, stabilności barwy, migotaniu i efekcie stroboskopowym. Pozwala to porównać modele, które na sklepowej półce wyglądają niemal identycznie, ale mogą znacząco różnić się jakością.
Komentarze (0)