Obowiązująca dziś ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych pochodzi z 1959 roku. Choć była wielokrotnie nowelizowana, jej konstrukcja nadal opiera się na rozwiązaniach powstałych w zupełnie innych realiach społecznych, technologicznych i administracyjnych. Coraz wyraźniej widać to zarówno w sporach dotyczących opłat cmentarnych, jak i w dyskusji o alternatywnych formach pochówku.
Jednym z najgłośniejszych tematów stała się możliwość rozsypywania prochów poza cmentarzem. Obecne przepisy na to nie pozwalają, ale w Senacie rozpatrywana jest petycja postulująca zmianę tych zasad. Równolegle istnieje szeroki projekt rządowy dotyczący całego systemu cmentarnego i pogrzebowego.
Rozsypywanie prochów nadal poza prawem
Obowiązujące przepisy precyzyjnie określają miejsca, w których mogą znajdować się groby i urny. Zgodnie z ustawą zwłoki mogą zostać pochowane w grobach ziemnych, grobach murowanych i katakumbach, a w określonych przypadkach również przez zatopienie w morzu. Szczątki powstałe w wyniku kremacji mogą być składane także w kolumbariach.
Groby ziemne, murowane oraz kolumbaria mogą znajdować się na cmentarzach. W praktyce oznacza to, że rodzina zmarłego nie może zgodnie z prawem rozsypać prochów w lesie, parku, ogrodzie, nad jeziorem czy na prywatnej działce.
Przepisy nie przewidują również możliwości pozostawienia urny na stałe w domu. Polskie prawo traktuje skremowane szczątki jako element pochówku, a nie przedmiot, którym rodzina może swobodnie dysponować.
Pochówek poza cmentarzem przedmiotem prac Senatu
Dyskusję nad zmianą obecnych zasad wywołała petycja P11-52/25 skierowana do Senatu. Jej autor proponuje dopuszczenie kilku nowych form pochówku.
Jedna z propozycji zakłada możliwość rozsypywania prochów w specjalnie wyznaczonych miejscach, na przykład na terenach leśnych, parkowych lub wodnych. Wyznaczaniem takich przestrzeni mogłyby zajmować się gminy i miasta.
Inna możliwość dotyczy pochówku urn na terenach prywatnych, w tym w przydomowych ogrodach, pod warunkiem spełnienia wymogów sanitarnych i środowiskowych.
W petycji pojawia się również koncepcja cmentarzy leśnych. W takich miejscach tradycyjny nagrobek mógłby zostać zastąpiony naturalnym oznaczeniem miejsca pochówku, na przykład drzewem lub niewielkim elementem pamięci.
Samo rozpatrywanie petycji nie oznacza jednak zmiany prawa. Do czasu przyjęcia nowych przepisów nadal obowiązują obecne ograniczenia.
Kwestie sanitarne bez zasadniczych przeszkód
Podczas senackich prac pojawiło się stanowisko Ministerstwa Zdrowia, zgodnie z którym kremacja i rozsypywanie prochów nie tworzą istotnego ryzyka epidemiologicznego.
Nie oznacza to jednak, że zmiana przepisów byłaby prostą decyzją ograniczoną do kwestii sanitarnych. Liberalizacja zasad pochówku wymagałaby uwzględnienia również ochrony środowiska, gospodarki wodnej, planowania przestrzennego, prawa własności oraz porządku publicznego.
Dlatego w toku prac wskazywano na konieczność uzyskania stanowisk także innych resortów, między innymi Ministerstwa Klimatu i Środowiska, Ministerstwa Infrastruktury, Ministerstwa Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Rządowy projekt znacznie szerszy niż sprawa urn
Niezależnie od senackiej petycji w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów znajduje się projekt UD278 dotyczący nowej ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych.
Jego zakres jest znacznie szerszy. Projekt zakłada uporządkowanie całego systemu – od stwierdzania zgonu, przez organizację pochówku, aż po funkcjonowanie cmentarzy i rejestrów grobów.
Administracja wskazuje m.in. na problem niejednoznacznych zasad stwierdzania zgonu poza szpitalami, brak spójnej definicji prawa do grobu, kłopoty związane z rezerwacją miejsc pochówku oraz niedostateczną cyfryzację dokumentacji.
Projekt zakłada również uregulowanie pochówków poza cmentarzami. Nie oznacza to jednak automatycznie, że wszystkie postulowane obecnie rozwiązania zostaną przyjęte.
Koroner i elektroniczna karta zgonu
Jednym z ważniejszych elementów planowanej reformy jest wprowadzenie instytucji koronera. Miałby on zajmować się stwierdzaniem zgonów w sytuacjach, w których osoba umiera poza szpitalem i nie ma lekarza mogącego przeprowadzić odpowiednie czynności.
Obecnie właśnie takie przypadki wielokrotnie powodują problemy organizacyjne i spory dotyczące tego, kto powinien stwierdzić zgon.
Reforma zakłada także stworzenie elektronicznej karty zgonu. Dokumentacja dotycząca zgonów i pochówków miałaby być stopniowo przenoszona do systemów cyfrowych, co ma usprawnić przekazywanie danych pomiędzy placówkami medycznymi, urzędami oraz administracją cmentarzy.
Prawo do grobu do uporządkowania
Jednym z najbardziej skomplikowanych elementów obecnego systemu pozostaje prawo do grobu. Nie jest ono w pełni regulowane jednym przepisem, lecz wynika z różnych norm oraz wieloletniego orzecznictwa sądowego.
Projekt UD278 przewiduje bardziej precyzyjne uregulowanie prawa do pochówku, prawa do grobu oraz zasad rezerwowania miejsc na cmentarzach.
Zmiany mają objąć również zasady likwidowania grobów oraz prowadzenia elektronicznej ewidencji.
Elektroniczne księgi cmentarne i rejestr grobów
Rządowy projekt przewiduje także cyfryzację dokumentacji cmentarnej. Planowane jest stworzenie elektronicznych ksiąg cmentarnych oraz rejestrów obejmujących groby i miejsca spoczynku.
Do systemu miałyby trafiać informacje dotyczące m.in. lokalizacji grobów, statusu miejsc pochówku oraz szczególnych kategorii grobów, w tym wojennych i należących do osób zasłużonych.
Uregulowane miałyby zostać również zasady zakładania nowych cmentarzy, powiększania już istniejących oraz ich minimalnego wyposażenia.
Opłaty cmentarne pod coraz większą kontrolą
Osobny problem stanowią opłaty pobierane przez zarządców cmentarzy komunalnych. W ostatnich latach ich zakres coraz częściej trafia do sądów administracyjnych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 3 października 2024 roku analizował uchwałę dotyczącą opłat na cmentarzach komunalnych. Sąd wskazał, że gmina może pobierać opłaty związane z pochowaniem zmarłych, ale nie ma nieograniczonej swobody w tworzeniu dodatkowych należności.
W orzeczeniu zwrócono uwagę również na regulacje dotyczące grobów murowanych przeznaczonych dla więcej niż jednej osoby oraz urn.
Podobne zagadnienia pojawiały się również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Nie oznacza to jednak, że każda opłata pobrana przez cmentarz może zostać uznana za nielegalną ani że każdemu automatycznie przysługuje zwrot pieniędzy. Konieczna jest analiza konkretnej uchwały, rodzaju opłaty oraz podstawy jej pobrania.
Obowiązujące przepisy nadal bez zmian
Na obecnym etapie nie doszło jeszcze do liberalizacji zasad pochówku. Rozsypywanie prochów w lesie, ogrodzie czy nad wodą nadal nie jest w Polsce legalną formą pochówku.
Senacka petycja rozpoczęła jednak formalną debatę nad takimi rozwiązaniami. Równolegle projekt UD278 pokazuje, że państwo dostrzega potrzebę znacznie szerszej reformy obejmującej nie tylko urny i miejsca pochówku, ale także rejestry, prawo do grobu, opłaty cmentarne i dokumentację zgonów.
Podstawy prawne
- Ustawa z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych
- Art. 12 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych
- Projekt ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych UD278
- Petycja P11-52/25 dotycząca rozsypywania prochów i pochówków poza cmentarzami
- Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 3 października 2024 r., sygn. II SA/Ol 621/24
Źródła
- Forsal.pl
- Kancelaria Prezesa Rady Ministrów
- Senat RP
- Kancelaria Senatu – Biuro Analiz i Petycji
- Główny Inspektorat Sanitarny
- Orzecznictwo sądów administracyjnych
Komentarze (0)