Polski rynek handlowy stoi przed kolejną zmianą. Po upowszechnieniu kas samoobsługowych, elektronicznych płatności i automatycznych systemów sprzedaży pojawia się możliwość działania sklepów bez tradycyjnej obsługi kasowej. Rozwiązanie nabiera szczególnego znaczenia w kontekście ograniczeń handlu w niedziele.
Taką formułę sprawdza Stokrotka, która uruchomiła testy wybranych placówek dostępnych dla klientów również w niedziele niehandlowe. W tym czasie sprzedaż odbywa się z wykorzystaniem kas samoobsługowych, bez udziału pracowników sieci wykonujących czynności handlowe. Obecność personelu ograniczona jest do ochrony obiektu.
Model ten może być interesujący zarówno z perspektywy klientów, jak i przedsiębiorców. Dla pierwszych oznacza dodatkowy dzień dostępności sklepu, dla drugich możliwość wykorzystywania infrastruktury przez większą część tygodnia. Otwartą kwestią pozostają jednak warunki, w których taki system można uznać za zgodny z prawem.
Co dokładnie zabrania ustawa o handlu w niedziele?
Przepisy obowiązujące od marca 2018 roku ograniczają handel oraz wykonywanie czynności związanych z handlem w niedziele i święta. Ustawodawca zakazał także powierzania pracownikom i innym osobom zatrudnionym pracy handlowej w dniach objętych ograniczeniami. Jednocześnie wprowadził katalog wyjątków pozwalających określonym placówkom prowadzić działalność.
W praktyce oznacza to, że nie każdy punkt sprzedaży podlega identycznym zasadom. Prawo dopuszcza działalność między innymi aptek, stacji paliw oraz określonych placówek gastronomicznych. Osobne wyjątki dotyczą również handlu prowadzonego osobiście przez przedsiębiorcę będącego osobą fizyczną, na własny rachunek.
Nie istnieje jednak ogólne zwolnienie z zakazu dla wszystkich supermarketów wyposażonych w kasy samoobsługowe. Samo zastąpienie kasjera urządzeniem nie stanowi automatycznego potwierdzenia legalności sprzedaży. Ocena wymaga uwzględnienia rzeczywistego sposobu funkcjonowania placówki, zakresu pracy zatrudnionych osób i treści ustawy.
Ochroniarz zamiast kasjera. Na czym polega nowy system?
W testowanym modelu pracownicy tradycyjnie zajmujący się sprzedażą nie wykonują swoich obowiązków podczas niedziel objętych ograniczeniami. Klienci samodzielnie kompletują produkty, skanują je przy kasie i regulują należność. Obsługa transakcji jest zatem w dużej mierze zautomatyzowana.
W placówce może przebywać pracownik zewnętrznej firmy ochrony odpowiedzialny za kontrolę dostępu i bezpieczeństwo. Jego obecność nie jest jednak równoznaczna z możliwością wykonywania wszystkich obowiązków personelu sklepu. Jeżeli w praktyce przejmowałby czynności związane z handlem, mogłoby to rodzić zastrzeżenia prawne.
Właśnie dlatego istotne pozostaje nie tylko zastosowanie technologii, lecz również szczegółowe zorganizowanie działalności sklepu. Przedsiębiorca musi uwzględnić przepisy dotyczące pracy w handlu i zasady sprzedaży poszczególnych kategorii produktów. To znacznie bardziej złożone zagadnienie niż samo uruchomienie automatycznej kasy.
Za naruszenie zakazu grożą wysokie grzywny
Przepisy przewidują sankcje za naruszenie ograniczeń handlu w niedziele i święta. W przypadku wykroczenia kara grzywny może wynieść od 1000 do 100 000 zł. Dlatego przedsiębiorcy poszukujący alternatywnych modeli sprzedaży muszą brać pod uwagę nie tylko korzyści finansowe, lecz także ryzyko prawne.
Państwowa Inspekcja Pracy wielokrotnie analizowała sposoby wykorzystywania wyjątków przewidzianych w ustawie. Zastrzeżenia budziły między innymi próby traktowania zwykłych sklepów jako placówek kulturalnych ze względu na umieszczenie w nich kącików czytelniczych. Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że samo stworzenie takiego miejsca nie przekształca automatycznie supermarketu w placówkę korzystającą ze zwolnienia.
Nowy model samoobsługowy jest rozwiązaniem odmiennym od wcześniejszych prób opartych na działalności kulturalnej czy pocztowej. Nie oznacza to jednak, że został objęty generalną akceptacją organów kontrolnych. Każdy przypadek powinien być analizowany z uwzględnieniem faktycznych warunków prowadzenia handlu.
Niektóre produkty pozostają niedostępne
Zautomatyzowana sprzedaż wiąże się z ograniczeniami dotyczącymi towarów wymagających dodatkowej kontroli. W niedziele niehandlowe testowane placówki nie oferują części produktów dostępnych podczas normalnej pracy sklepu. Dotyczy to przede wszystkim sprzedaży wymagającej sprawdzenia wieku klienta.
W testowanym rozwiązaniu wyłączono:
- Napoje alkoholowe – ich sprzedaż wymaga przestrzegania szczególnych zasad.
- Wyroby tytoniowe – nie są dostępne w niedzielnym trybie samoobsługowym.
- Papierosy elektroniczne – zostały objęte ograniczeniem w ramach testów.
- Napoje energetyczne – wymagają kontroli wieku kupującego.
Dzięki takim wyłączeniom sieć ogranicza sytuacje, w których do zakończenia transakcji potrzebna byłaby dodatkowa interwencja sprzedawcy. Nie oznacza to jednak, że wszystkie inne produkty muszą być dostępne w każdej testowanej placówce. Zakres sprzedaży zależy od organizacji konkretnego sklepu.
Czy sklepy samoobsługowe zmienią rynek handlowy?
Upowszechnienie automatycznych systemów sprzedaży może wpłynąć na sposób funkcjonowania całego sektora. Sklepy mogłyby wykorzystywać powierzchnię handlową przez większą liczbę dni, bez konieczności organizowania tradycyjnej obsługi kasowej w każdym okresie działalności. Jednocześnie wymagałoby to inwestycji w systemy płatności, bezpieczeństwo oraz kontrolę procesów sprzedażowych.
Dla dużych sieci istotne mogą okazać się również koszty takiego rozwiązania. Samoobsługa nie oznacza bowiem całkowitego wyeliminowania wydatków na funkcjonowanie placówki. Nadal potrzebne są między innymi dostawy, uzupełnianie towarów w dozwolonym czasie, utrzymanie systemów technicznych i ochrona mienia.
Stokrotka nie przedstawiła dotychczas decyzji o objęciu nowym modelem wszystkich swoich sklepów. Testy służą ocenie funkcjonalności rozwiązania oraz jego organizacyjnej przydatności. Dopiero ich wyniki mogą przesądzić o ewentualnym rozszerzeniu przedsięwzięcia.
Zakaz handlu w 2026 roku. Kiedy sklepy będą normalnie otwarte?
Obecnie obowiązujące regulacje przewidują osiem niedziel handlowych w roku. W listopadzie 2026 roku wszystkie niedziele są objęte powszechnym ograniczeniem sprzedaży. Najbliższe trzy niedziele handlowe przypadają kolejno 6, 13 oraz 20 grudnia.
W te dni większość supermarketów i galerii handlowych będzie mogła działać na zasadach właściwych dla niedziel handlowych. W pozostałych terminach zastosowanie mają ustawowe ograniczenia oraz przewidziane wyjątki. Nowe systemy automatyzacji nie zmieniają samego kalendarza.
Rozwój sklepów samoobsługowych może jednak wywołać kolejną debatę o przyszłości ograniczeń. Dotychczas regulacje koncentrowały się przede wszystkim na organizacji pracy ludzi zatrudnionych w handlu. Rosnąca rola automatyzacji rodzi pytanie, w jaki sposób przepisy powinny odnosić się do placówek, w których klient samodzielnie realizuje niemal cały proces zakupowy.
Komentarze (0)